{"id":3387,"date":"2023-05-19T19:22:21","date_gmt":"2023-05-19T16:22:21","guid":{"rendered":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/ayn-rand-ve-ozgurlugun-temelleri\/"},"modified":"2023-07-13T11:49:16","modified_gmt":"2023-07-13T08:49:16","slug":"ayn-rand-ve-ozgurlugun-temelleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/ayn-rand-ve-ozgurlugun-temelleri\/","title":{"rendered":"Ayn Rand ve \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn Temelleri"},"content":{"rendered":"<div class=\"fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-1 fusion-flex-container nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling\" style=\"--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-flex-wrap:wrap;\" ><div class=\"fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap\" style=\"max-width:1227.2px;margin-left: calc(-4% \/ 2 );margin-right: calc(-4% \/ 2 );\"><div class=\"fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-0 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column\" style=\"--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:0px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:0px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;\"><div class=\"fusion-column-wrapper fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column\"><div class=\"fusion-alert alert notice alert-warning fusion-alert-center awb-alert-native-link-color alert-dismissable awb-alert-close-boxed\" role=\"alert\"><div class=\"fusion-alert-content-wrapper\"><span class=\"alert-icon\"><i class=\"awb-icon-cog\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><span class=\"fusion-alert-content\">Bu makale The Objective Standard&#8217;daki orijinal metninden yazar\u0131n izni al\u0131narak \u00e7evirilmi\u015f ve yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/div><button type=\"button\" class=\"close toggle-alert\" data-dismiss=\"alert\" aria-label=\"Close\">&times;<\/button><\/div><div class=\"fusion-text fusion-text-1\"><p>E\u011fer \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn ne oldu\u011funu ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc destekleyici fikirleri iyi anlar ve bu fikirlerin do\u011fru oldu\u011funu g\u00f6sterebilirsek, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flam bir zeminde savunabiliriz. <\/p>\n<p>\u00d6zg\u00fcrl\u00fck bireylerin kendi tasarruflar\u0131nda ve yarg\u0131lar\u0131 do\u011frultusunda hareket edebildikleri, emek ve \u00e7abalar\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcnlerini ellerinde tutabildikleri siyasi durumdur. Bu durumda bireyler birbirleriyle ikna yoluyla ve sadece r\u0131za \u015fart\u0131yla ili\u015fki kurarlar. Bu durumun alternatifi, bireylerin zorlama yani fiziksel kuvvet yoluyla ili\u015fki kurmas\u0131d\u0131r. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck&#8221;; di\u011fer bireyler, gruplar ve devletlerin zorlama ve fiziksel m\u00fcdahalesine maruz kalmamay\u0131 ifade eder.<\/p>\n<p>\u00d6zg\u00fcr durumdaki bireyler:<\/p>\n<ul>\n<li>Kendi kariyer ve mesleklerini kendileri se\u00e7erler, kariyerleri (kom\u00fcnist rejimlerde oldu\u011fu gibi) devlet taraf\u0131ndan belirlenmez ve zorlanmaz.<\/li>\n<li>Kendi h\u00fcr iradeleriyle istedikleri hizmetleri sunmakta ve \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretmekte ve bu \u00fcr\u00fcnleri kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 fayda prensibi alt\u0131nda takas etmekte \u00f6zg\u00fcrd\u00fcrler. (Kom\u00fcnist, sosyalist ve fa\u015fist rejimler ve kar\u0131\u015f\u0131k ekonomilerde durum bunun tam tersidir.)<\/li>\n<li>\u00dcrettikleri de\u011ferleri \u00f6zg\u00fcrce kullanmak, ellerinde tutmak ya da isterlerse yok etmekte \u00f6zg\u00fcrd\u00fcrler, (Pek \u00e7ok devlet\u00e7i modelde g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi) devletler \u00e7o\u011funlu\u011fun iyili\u011fi i\u00e7in bireylerin emek ve m\u00fclklerine el koyamaz.<\/li>\n<li>S\u00f6zle\u015fmelerde, maa\u015flarda ve i\u015fe al\u0131mlarda kendi \u015fartlar\u0131n\u0131 belirlemekte \u00f6zg\u00fcrd\u00fcrler, (Pek \u00e7ok devlet\u00e7i modelde g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi) devletler bu noktalara kar\u0131\u015fmazlar.<\/li>\n<li>Di\u011fer bireyler ya da devletin ho\u015funa gitse de gitmese de mal ve hizmetlerini istedikleri ki\u015filere sunmakta ya da sunmamakta \u00f6zg\u00fcrd\u00fcrler (\u00d6rne\u011fin; d\u00fc\u011f\u00fcn pastalar\u0131, sa\u011fl\u0131k hizmetleri, internet platformlar\u0131 vs.)<\/li>\n<li>Toplumun tavr\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, r\u0131za dahilinde di\u011fer yeti\u015fkinler ile istedikleri \u015fekilde cinsellik ya\u015fayabilirler.<\/li>\n<li>Fikirlerini serbest\u00e7e ifade edebilirler, do\u011fru da yanl\u0131\u015f da olsa. Devletler, tanr\u0131lar ve toplumun g\u00f6r\u00fc\u015flerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f, \u00f6zg\u00fcrce ifade edebilirler.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00d6zg\u00fcrl\u00fck durumunda bireyler kendi yarg\u0131lar\u0131yla, kendi ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda ve kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in hareket etmekte \u00f6zg\u00fcrd\u00fcrler. Bu durumda insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr olmad\u0131\u011f\u0131 konu, g\u00fc\u00e7 kullanarak veya g\u00fc\u00e7 kullanma tehdidiyle di\u011fer bireylere istediklerini yapt\u0131rmakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu di\u011fer bireylerin temel \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine m\u00fcdahale etmek anlam\u0131na gelir. (Kimse kendisi \u00f6zg\u00fcr olup di\u011ferlerini \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten mahrum edemez.)<\/p>\n<p>Peki \u00f6zg\u00fcrl\u00fck neden iyidir? Neden insanlar\u0131n kendi yarg\u0131lar\u0131yla, kendi ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda ve kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in hareket etmekte \u00f6zg\u00fcr olmas\u0131 gerekir?<\/p>\n<p>\u201c\u0130yi\u201d ve \u201cgerekli\u201d ahlaki kavramlard\u0131r. \u0130nsani de\u011ferler, do\u011fru ve yanl\u0131\u015f se\u00e7imleri ve iyi-k\u00f6t\u00fc gibi ikilemler \u00fczerinden \u015fekillenir. \u201c\u0130nsanlar \u00f6zg\u00fcr olmal\u0131 m\u0131d\u0131r?\u201d sorusu tart\u0131\u015fmay\u0131 ahlak felsefesinin alan\u0131na ta\u015f\u0131r. E\u011fer \u00f6zg\u00fcrl\u00fck iyi bir \u015feyse, o zaman bu fikri destekleyen bir ahl\u00e2ki ilke olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn iyi oldu\u011fu, insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr olmas\u0131 gerekti\u011fi ya do\u011frudur ya da do\u011fru de\u011fildir. E\u011fer do\u011fru ise, bu do\u011fruyu savunmam\u0131z, neden do\u011fru oldu\u011funu anlamam\u0131z ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck savunumuzda bu bilgileri a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ifade edebilmemiz gerekir. Aksi takdirde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck d\u00fc\u015fmanlar\u0131 -par\u00e7a par\u00e7a, her seferinde bir sava\u015f vererek- kazan\u0131rlar ve en nihayetinde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kaybedilir.<\/p>\n<p>Amerikan felsefeci Ayn Rand \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn iyi oldu\u011funu ve insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr olmas\u0131 gerekti\u011fini savunmu\u015f ve bunu desteklemek i\u00e7in sek\u00fcler arg\u00fcmanlar \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n<h2>Ayn Rand&#8217;\u0131n Haklar \u00dczerine G\u00f6r\u00fc\u015fleri<\/h2>\n<p>Rand Amerika\u2019n\u0131n kurulu\u015f prensiplerini benimser \u2013 \u0130nsanlar\u0131n hayatlar\u0131n\u0131 uygun g\u00f6rd\u00fckleri \u015fekilde ya\u015famas\u0131 (ya\u015fama hakk\u0131), kendi tasarruflar\u0131 do\u011frultusunda hareket etmesi (\u00f6zg\u00fcrl\u00fck), m\u00fclkleri \u00fczerinde kendi tasarruflar\u0131 (m\u00fclkiyet), ve kendi koyduklar\u0131 hedefler ve de\u011ferleri takip etme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc (mutluluk hakk\u0131). Fakat Rand bu haklar\u0131n a\u015fik\u00e2r oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Bu haklar\u0131 g\u00f6zlem ve mant\u0131k sonucu -\u00f6zellikle de insan do\u011fas\u0131 ve insan ya\u015fam\u0131n\u0131n gereklilikleri ile- ortaya konmu\u015f ahlaki de\u011ferler olarak g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n<p>(Rand\u2019\u0131n haklar teorisi arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc Atlas Silkindi, Bencilli\u011fin Erdemi ve Kapitalizm: Bilinmeyen \u0130deal kitaplar\u0131nda bulunabilir.) Esas itibariyle Rand\u2019\u0131n arg\u00fcman\u0131 \u015fu \u015fekildedir:<\/p>\n<p>1- \u0130nsan\u0131n ya\u015faman\u0131 idame ettirmek i\u00e7in temel arac\u0131 -ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 \u015fekillendiren temel de\u011ferleri belirlememizi ve bu de\u011ferli takip etmemizi sa\u011flayan- rasyonel yarg\u0131lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>2- \u0130nsan bir \u015fiddet tehdidi ya da do\u011frudan \u015fiddetle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 takdirde, rasyonel yarg\u0131lar\u0131n\u0131 kullanarak hareket edemez.<\/p>\n<p>3- \u0130nsanlar ya\u015famak i\u00e7in temel arac\u0131n\u0131, yani rasyonel yarg\u0131lar\u0131n\u0131 kullanacaksa, \u015fiddete (aldatma ve gasp da dahil olmak \u00fczere) maruz kalmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Yani Rand\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re haklar, bu temel prensiplerin do\u011frulu\u011funu kabul etmekten ibarettir. Haklar Rand\u2019a g\u00f6re; \u201c\u2026sosyal bir ba\u011flam i\u00e7erisinde bireyin eylem \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tan\u0131mlamak ve tasdiklemektir.\u201d Bu tan\u0131mda sadece \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kelimesi yerine, eylem \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ifadesinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir sebebi vard\u0131r. Bir hak \u201csadece eylemi korur \u2013 \u00f6zellikle de eylem \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc. Yani fiziksel zorlama, icbar ve di\u011fer bireylerin m\u00fcdahalelerinden \u00f6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fcr.\u201d<\/p>\n<p>Sonu\u00e7 olarak, her bir birey i\u00e7in pozitif bir hak, bireyin kendi yarg\u0131lar\u0131yla, kendi ama\u00e7lar\u0131 i\u00e7in, zorlamaya maruz kalmadan g\u00f6n\u00fcll\u00fc bir \u015fekilde eyleme ge\u00e7ebilmesinin ahlaki tasdi\u011fidir. Bireyin haklar\u0131, \u00e7evresindekiler i\u00e7in tek bir negatif durum hari\u00e7 bir zorunluluk do\u011furmaz: bireyin haklar\u0131n\u0131n ihlal edilmemesi.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcyoruz ki Rand\u2019\u0131n haklar teorisi, kendisinden \u00f6nce gelen geleneksel haklar teorileriyle ciddi bir farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir ve bu teorilerin temelinde yatan problemleri de \u00e7\u00f6zer. Mesela Tanr\u0131 taraf\u0131ndan verilen haklar, h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan verilen haklar ve s\u00f6zde do\u011fal haklar teorilerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn.<\/p>\n<h2>Rand&#8217;\u0131n Teorisi ve Tanr\u0131 Kaynakl\u0131 Haklar<\/h2>\n<p>Bir\u00e7ok insan haklar\u0131n Tanr\u0131 kaynakl\u0131 oldu\u011funu savunsa da Rand bize haklar\u0131n insan ya\u015fam\u0131n\u0131n gerekliliklerine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Rand\u2019\u0131n haklar teorisi, haklar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispatlamak i\u00e7in \u00f6nce Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortaya konmas\u0131 gereklili\u011fini ortadan kald\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Bu \u00e7ok \u00f6nemli bir noktad\u0131r. Tanr\u0131 inanc\u0131, vahiy ve iman gibi kavramalara ba\u011fl\u0131d\u0131r, g\u00f6zlem ve mant\u0131\u011fa de\u011fil. Rand\u2019\u0131n haklar teorisi g\u00f6zlem ve mant\u0131\u011fa dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck savunucular\u0131na \u00f6zg\u00fcr toplumu sek\u00fcler, mant\u0131k bazl\u0131 ve kan\u0131tlanabilir dayanaklarla savunma imk\u00e2n\u0131 vermektedir. Burada \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir fark var. Kan\u0131tlanabilir haklar (kan\u0131t temelli haklar), inan\u00e7 temelli haklara g\u00f6re \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7in daha sa\u011flam bir temel olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n<h2>Rand&#8217;\u0131n Teorisi ve Devlet Temelli Haklar<\/h2>\n<p>Baz\u0131 insanlar haklar\u0131n devletten geldi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer. Burada temel fikir \u015fudur, insanlar sadece devletin izin verdi\u011fi \u015feyleri yapabilirler. Di\u011fer bir deyi\u015fle, haklar ahl\u00e2ki prensipler de\u011fil, siyasi yasalard\u0131r. Rand bu fikri reddeder ve Amerika\u2019n\u0131n kurucu babalar\u0131yla ayn\u0131 pozisyonu savunur. Devletler halihaz\u0131rda var olan haklar\u0131m\u0131z\u0131 muhafaza etmek i\u00e7in kurulurlar, haklar yaratmak ya da vermek i\u00e7in de\u011fil.<\/p>\n<p>Rand ve Amerika\u2019n\u0131n kurucu babalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerine g\u00f6re, yasalar bir bireyin yapabileceklerini siyasi olarak s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131rken, haklar o insan\u0131n ahlaki imtiyazlar\u0131n\u0131, yani ne yapmakta \u00f6zg\u00fcr olaca\u011f\u0131n\u0131 belirler. Haklar ve yasalar aras\u0131nda hayati \u00f6neme sahip olan bu ayr\u0131m devletlerin yasalar\u0131 hak olarak lanse etme problemini \u00e7\u00f6zmektedir. Haklar konusuna bu \u015fekilde yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda haklar, devletin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 yasalar\u0131 ahlaki bir tahakk\u00fcm alt\u0131na almaktad\u0131r: Devletler sadece haklar\u0131 koruyan ve haklar\u0131 ihlal etmeyen yasalar \u00e7\u0131karabilirler.<\/p>\n<h2>Rand&#8217;\u0131n Teorisi ve &#8220;Do\u011fal&#8221; Haklar<\/h2>\n<p>Haklar\u0131n \u201cdo\u011fal\u201d oldu\u011funu savunanlar da vard\u0131r, fakat bu tutum haklar konusuna a\u00e7\u0131kl\u0131k getirece\u011fine daha karma\u015f\u0131k hale getirir.<\/p>\n<p>Peki haklar\u0131n &#8220;do\u011fal&#8221; olmas\u0131 ne anlama geliyor? Haklar kalp ya da akci\u011ferler gibi insan\u0131n i\u00e7inde mi? De\u011filse neredeler? \u0130nsana \u201ci\u00e7kinler\u201d mi? E\u011fer \u00f6ylelerse bu nas\u0131l oluyor? Haklar\u0131n \u201ci\u00e7kin\u201d olmas\u0131 ne demek? \u0130nsanlar haklara do\u011fu\u015ftan m\u0131 sahip? E\u011fer \u00f6yleyse bunun sebebi nedir? Bu y\u00f6nde kan\u0131tlar var m\u0131 yoksa bu sadece bir varsay\u0131m m\u0131?<\/p>\n<p>Baz\u0131 insanlar (John Locke ve Amerika\u2019n\u0131n kurucu babalar\u0131 da bu gruba dahildir) do\u011fal haklar\u0131n \u201cdo\u011fal ahlak yasas\u0131\u201d kaynakl\u0131 oldu\u011funu savunur. Peki bu varsay\u0131mda, \u201cdo\u011fal ahlak yasas\u0131\u201d nereden gelir? E\u011fer cevap Tanr\u0131 ise, bu yasalar do\u011fal de\u011fil do\u011fa \u00fcst\u00fc yasalard\u0131r. Bu durumda da arg\u00fcman yine Tanr\u0131 taraf\u0131ndan verilen haklara geri d\u00f6ner.<\/p>\n<p>E\u011fer haklar ger\u00e7ekten de do\u011fadan geliyorsa, dayand\u0131klar\u0131 ahlak yasas\u0131 da do\u011fadan gelmelidir, do\u011fa\u00fcst\u00fc konseptlerden de\u011fil. Kan\u0131tlanabilir haklar ve kan\u0131tlanamaz haklar aras\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck fark budur.<\/p>\n<p>Rand\u2019a g\u00f6re, haklar do\u011fal olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, insana i\u00e7kin de de\u011fildir; fakat yine de insan do\u011fas\u0131nda temellenirler. Haklar sosyal ba\u011flam i\u00e7erisinde insan ya\u015fam\u0131n\u0131n gerekliliklerinin bir d\u0131\u015favurumudur, yani insan\u0131n ya\u015famas\u0131 i\u00e7in gerekli temel gereksinimleri i\u00e7in kendi ak\u0131l ve mant\u0131\u011f\u0131 yoluyla hareket etmesi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<h2>Kan\u0131tlanabilir Haklar\u0131n \u00d6nemi<\/h2>\n<p>\u0130nsanlar\u0131n haklar\u0131 oldu\u011funu kan\u0131tlayabilmek elzemdir. E\u011fer insanlar, ya\u015fam, m\u00fclkiyet ve mutluluk aray\u0131\u015f\u0131 haklar\u0131n\u0131n mutlak hakikat oldu\u011funu, duygulara ya da varsay\u0131mlara dayanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayabilseler kom\u00fcnizm, sosyalizm, fa\u015fizm ve nasyonal sosyalizm gibi 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n deh\u015fet verici ideolojileri ortaya \u00e7\u0131kabilir miydi? E\u011fer g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bireysel haklar\u0131n kan\u0131tlar\u0131 t\u00fcm d\u00fcnyada iyi bir \u015fekilde anla\u015f\u0131labilmi\u015f olsayd\u0131, devlet hala insanlar\u0131 e\u015fcinsel olduklar\u0131 i\u00e7in \u00f6ld\u00fcrebilir, kad\u0131nlar\u0131 burka giymeye zorlayabilir ya da doktorlar\u0131n hastalar\u0131n hayatlar\u0131n\u0131 kurtarmas\u0131na engel olabilir miydi?<\/p>\n<p>Maalesef problem, herkesin haklar\u0131n var oldu\u011funu kabul etmesine ra\u011fmen, kimsenin haklar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na dair kan\u0131tlardan haberdar olmamas\u0131d\u0131r. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck, hak savunucular\u0131 da haklar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l kan\u0131tlayacaklar\u0131n\u0131 bilmedikleri i\u00e7in kar\u015f\u0131tlar\u0131 taraf\u0131ndan madara edilmektedir.<\/p>\n<p>\u00d6rne\u011fin, \u00fcnl\u00fc felsefeci Jeremy Bentham vazge\u00e7ilemez ve devredilmez haklar i\u00e7in \u201cdevletin kurulu\u015funu \u00f6nceleyen haklar sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r\u201d demi\u015ftir. Yine felsefeci Alasdair Macintrye \u015fu c\u00fcmlelerle Bentham\u2019\u0131n a\u015fa\u011f\u0131lamalar\u0131na renk katm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n<blockquote>\n<p>\u0130nsano\u011fluna ait oldu\u011fu iddia edilen haklar \u2026 ya\u015fam, m\u00fclkiyet ve mutluluk aray\u0131\u015f\u0131 konusunda insanlara engel olunmamas\u0131 i\u00e7in sebep g\u00f6sterilen haklar \u2026 b\u00f6yle haklar yoktur ve bu haklara inan\u00e7 cad\u0131lara ve tek boynuzlu atlara olan inan\u00e7tan farks\u0131zd\u0131r.<\/p>\n<\/blockquote>\n<p>Neden vazge\u00e7ilemez ve devredilemez haklara olan inan\u00e7 \u201ccad\u0131lar ve tek boynuzlu atlara olan inan\u00e7\u201d ile ayn\u0131d\u0131r? Macintyre bunu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar; \u201cHi\u00e7 kimse bu haklar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 do\u011frultusunda kan\u0131tlar ve elle tutulur, mant\u0131kl\u0131 arg\u00fcmanlar ortaya koyamam\u0131\u015ft\u0131r, bu sebeple de \u201cbu haklara inanc\u0131n do\u011fru oldu\u011funu ortaya koymak i\u00e7in her \u00e7aba ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015ftur.\u201d<\/p>\n<p>Macintyre\u2019\u0131n iddias\u0131 do\u011fruydu \u2026 ta ki Ayn Rand haklar\u0131n nas\u0131l mant\u0131k ve g\u00f6zlem yoluyla ortaya konabilece\u011fini g\u00f6sterene dek.<\/p>\n<p>Fakat Rand\u2019\u0131n haklar teorisi yayg\u0131n olarak bilinmedi\u011fi i\u00e7in insanlar devlet taraf\u0131ndan verilen haklar teorisine geri d\u00f6ner. Yani haklar\u0131n siyasetten \u00f6nce de\u011fil sonra geldi\u011fini, devletin yasalar yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu yasalar\u0131n da bu devletlerin vatanda\u015flar\u0131n\u0131n haklar\u0131 haline geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. E. J. Dionne, \u201cdevletin olmad\u0131\u011f\u0131 yerde haklar da yoktur\u201d der. Hukuk profes\u00f6rleri Stephen Holmes ve Cass Sunstein ise, haklar\u0131n \u201csiyasal kom\u00fcnite taraf\u0131ndan bah\u015fedildi\u011fini\u201d ve hukuk sistemi taraf\u0131ndan korunduklar\u0131 s\u00fcrece var olabileceklerini s\u00f6yler.<\/p>\n<p>E\u011fer bu g\u00f6r\u00fc\u015f do\u011fru olsayd\u0131, sadece devletin \u201cdo\u011fru\u201d insan olarak tayin etti\u011fi vatanda\u015flar\u0131n haklar\u0131n\u0131n olmas\u0131 ahlaki olurdu. Yani Nazi Almanyas\u0131, Kuzey Kore, Kom\u00fcnist Rusya ve k\u00f6lelik d\u00f6nemi Amerika\u2019s\u0131 gibi \u00fclkelerde \u201chaklar\u0131\u201d olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in eziyet u\u011frayan insanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ahlaki bulmam\u0131z gerekirdi.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere bu teori, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck savunucular\u0131n\u0131n uzak durmas\u0131 gereken bir teoridir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Ayn Rand\u2019\u0131n haklar teorisi, vazge\u00e7ilemez ve devredilemez haklara dair g\u00f6zleme dayal\u0131 kan\u0131t ve akla dayal\u0131 arg\u00fcmanlar sunar. Ayr\u0131ca Rand\u2019\u0131n teorisi, ger\u00e7e\u011fe-dayal\u0131, hayat \u00fczerinden \u015fekillenmi\u015f ahlak kurallar\u0131nda temellenir. <\/p>\n<h2>Ayn Rand&#8217;\u0131n Rasyonel Egoizm Teorisi<\/h2>\n<p>Rand\u2019\u0131n Rasyonel Egoizm olarak adland\u0131r\u0131lan ahlak felsefesi, ahlaki de\u011ferlerin insan ya\u015fam\u0131n\u0131n gerekliliklerini baz ald\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine temellenir. Rand, Aristoteles\u2019in de g\u00f6zlemledi\u011fi gibi insanlar\u0131n rasyonel hayvanlar oldu\u011funu s\u00f6yler. Bu pek tabii insanlar\u0131n her daim mant\u0131kl\u0131 hareket ettikleri anlam\u0131na gelmez. Daha ziyade, insanlar\u0131n ak\u0131llar\u0131n\u0131 kullanarak, yani mant\u0131kl\u0131 hareket ederek hayatta kald\u0131klar\u0131 ve refaha ula\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 ifade eder. \u0130nsanlar ak\u0131llar\u0131n\u0131 kullanarak \u00e7evrelerindeki ger\u00e7ekli\u011fi anlamland\u0131r\u0131r, ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kavrar ve buna uygun davranarak insan hayat\u0131n\u0131n ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu de\u011ferleri \u00fcretir \u2013 yiyecek, k\u0131yafet, ila\u00e7 ve otomobiller; \u00f6z-sayg\u0131, sevgi, dostluk ve sanat; s\u0131n\u0131rl\u0131-devlet, hukukun egemenli\u011fi ve siyasi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck. Rand\u2019\u0131n rasyonel egoizm felsefesi, her bireyin kendi i\u00e7erisinde ama\u00e7 oldu\u011funu, ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in ara\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Bu sebeple de bireyler ak\u0131llar\u0131n\u0131 kendi faydalar\u0131 i\u00e7in kullanmal\u0131; her birey kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferin sahibi olmal\u0131 ve hem kendini ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in feda etmemeli hem de ba\u015fkalar\u0131n\u0131 kedisi i\u00e7in feda etmemelidir.<\/p>\n<p>Rand\u2019\u0131n haklar teorisi de tam olarak bu ahlaki temelden gelir.<\/p>\n<h2>Birey Haklar\u0131, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck ve Rasyonel Egoizm Aras\u0131ndaki Ba\u011flant\u0131<\/h2>\n<p>Bireylerin haklar\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve rasyonel egoizm aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131 \u015fudur: \u0130nsan do\u011fas\u0131, bireyin ya\u015famas\u0131 ve refaha ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in akl\u0131n\u0131 kullanmas\u0131n\u0131 ve akl\u0131n\u0131 kullanarak \u00fcretti\u011fi de\u011ferlerin kendisine ait olmas\u0131n\u0131 gerektiriyor ise; bireyler akl\u0131n\u0131 kullanmakta ve kendi yarg\u0131lar\u0131na g\u00f6re hareket etmekte \u00f6zg\u00fcr b\u0131rak\u0131lmal\u0131, serbest\u00e7e \u00fcretebilmeli ve \u00fcrettiklerine sahip olmal\u0131d\u0131r. Asl\u0131nda g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere birey haklar\u0131, rasyonel egoizmin siyasete uygulanm\u0131\u015f halidir. Ve b\u00f6ylece haklar\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck takip eder: \u0130nsanlar d\u00fc\u015f\u00fcnmekte, \u00fcretmekte, m\u00fcbadele etmekte ve sonu\u00e7 olarak refaha ermekte \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr.<\/p>\n<p>Ayn Rand\u2019\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, haklar ve ahlaki temelleri konusunda arg\u00fcmanlar\u0131 bu kadarla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. \u015eu ana kadar bahsettiklerimiz en temel arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131n ufak bir \u00f6zetidir. Ama bu entegrasyon \u2013 (a)bireyin ya\u015fayabilmek ve refaha ermek i\u00e7in akl\u0131n\u0131 kullanmas\u0131 ve bu yollar de\u011fer \u00fcreterek bu de\u011ferleri elinde tutmas\u0131 ve (b) ve b\u00f6ylece her bireyin ahlaki olarak bu konuda \u00f6zg\u00fcr olmas\u0131 \u2013 Rand\u2019\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturur.<\/p>\n<p>Rand\u2019\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve haklar konusunda g\u00f6r\u00fc\u015fleri ve ahlak yakla\u015f\u0131m\u0131 geleneksel yakla\u015f\u0131mlardan son derece farkl\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015fleri g\u00f6zlem, mant\u0131k ve insan ya\u015fam\u0131n\u0131n ger\u00e7eklere dayal\u0131 gereksinimleri \u00fczerinde \u015fekillenir. \u0130\u015fte bu y\u00fczden, geleneksel ahlak kuramlar\u0131 birey haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ile uyu\u015fmazken, Rand\u2019\u0131n rasyonel egoizmi birey haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ile hem entegre olur hem de destekler.<\/p>\n<p>Rand\u2019\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, haklar teorisi ve rasyonel egoizm felsefesi hakk\u0131nda daha detayl\u0131 bilgi i\u00e7in orijinal eserlerini \u2013 \u00f6zellikle de Atlas Silkindi, \u0130htiyac\u0131m\u0131z Olan Felsefe, Bencilli\u011fin Erdemi ve Kapitalizm: Bilinmeyen \u0130deal\u2019i \u2013 okuyabilirsiniz.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":5,"featured_media":3193,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[115],"tags":[112],"class_list":["post-3387","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-objektivizm","tag-anasayfa"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3387","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3387"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3387\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4548,"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3387\/revisions\/4548"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3193"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3387"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3387"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.objectivistnetwork.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3387"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}